Γράφει ο Δημήτρης Σταυρόπουλος

ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ. ΟΙ ΝΑΖΙ ΟΙ ΘΗΣΑΥΡΟΙ ΟΙ ΜΟΝΑΧΟΙ ΚΑΙ Ο ΧΙΤΛΕΡ (πρώτο μέρος)

Τον Ιούλιο του 1941 μια ειδική αποστολή Γερμανών επισκέφτηκε το Άγιον Όρος και διάφορα μοναστήρια του.
Στην ομάδα αυτή συμμετείχαν ο ανθυπολοχαγός Χέρμαν Ρίττερ Φον Ίνγκραμ, αρχηγός της υπηρεσίας «Ζοντερκομάντο Ρόζενμπεργκ» στην Ελλάδα, ο Άντον Ντάιντλ, ως υπεύθυνος για θέματα θεολογίας των νοτιοανατολικών Εκκλησιών της ίδιας υπηρεσίας, ο βυζαντινολόγος καθηγητής του πανεπιστημίου του Μονάχου Φραντς Ντέλγκερ, ο δρ Όττο Τράϊτινγκερ, ως επιστημονικός συνεργάτης του Ντέλγκερ, ο φωτογράφος Κ. Κρες, καθώς και ο Μ. Σιώτης, βοηθός στο πανεπιστήμιο Αθηνών, με τον διερμηνέα Ε. Τσιγκιρίτη.
Η αποστολή είχε διοργανωθεί από το περιβόητο «Ζοντερκομάντο Ρόζενμπεργκ», μια ειδική υπηρεσία του Τρίτου Ράιχ,  που όφειλε το όνομά της στον μεγάλο αντισημίτη και θεωρητικό του ναζισμού, Άλφρεντ Ρόζενμπεργκ.
Ο Ρόζενμπεργκ ήταν από το 1933 επικεφαλής του «Γραφείου Εξωτερικής Πολιτικής» του ναζιστικού κόμματος, και από το 1941 υπουργός των «Κατεχομένων Ανατολικών Περιοχών του Ράιχ».

ΣΤΟΧΟΣ ΟΙ ΘΗΣΑΥΡΟΙ ΚΑΙ ΤΑ ΚΕΙΜΗΛΙΑ

Η υπηρεσία του ήταν υπεύθυνη στις περιοχές αυτές για τη συστηματική λεηλασία και αρπαγή έργων τέχνης, αρχαιολογικών θησαυρών, λατρευτικών αντικειμένων, ιερών βιβλίων, σπάνιων χειρογράφων και περιουσιών, τα οποία στέλνονταν κατόπιν στη Γερμανία.
Η αντιπροσωπεία του «Ζοντερκομάντο Ρόζενμπεργκ» στην Ελλάδα έδρασε από τον Απρίλιο έως τον Νοέμβριο 1941. Aποτελούνταν από δυο παραρτήματα, για τη νότιο και βόρειο Ελλάδα, με έδρες την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη αντίστοιχα.
Οι σκοποί της παραπάνω αποστολής στο Άγιον Όρος, όπως, φαινομενικά τουλάχιστον, διατυπώθηκαν αργότερα στα πορίσματά της, ήταν η μελέτη των σπουδαιότερων εγγράφων και χειρογράφων, που φυλάσσονταν τότε στις μονές, καθώς και η φωτογράφιση των θησαυρών του Αγίου Όρους, προκειμένου να γίνουν αργότερα ιδιαίτερες έρευνες στα πανεπιστήμια της Γερμανίας.
Για την διευκόλυνση του έργου τους οι Γερμανοί επισκέπτες χρησιμοποίησαν  μια σειρά συστατικών επιστολών, που έλαβαν από τον πρόεδρο της κατοχικής κυβέρνησης Τσολάκογλου, τον υπουργό θρησκευμάτων και εθνικής παιδείας Κ. Λογοθετόπουλο, τον μητροπολίτη Θεσσαλονίκης Γεννάδιο, τον γερμανό στρατιωτικό διοικητή Θεσσαλονίκης-Αιγαίου Χάαρντε κ.α.
Αυτή η επίσκεψη, αλλά και η επιστολή των μοναχών στον Χίτλερ, έχει ακόμα και σήμερα ιστορικό ενδιαφέρον αφού υπάρχουν πολλές ερμηνείες και περισσότερα «σκοτεινά» σημεία.
Η σχέση των Αγιορειτών με τους γερμανούς κατακτητές υπήρξε από την αρχή της Κατοχής αμφιλεγόμενη.
Ήδη στις 26 Απριλίου 1941, σε μια έκτακτη σύγκλιση της Ιεράς Σύναξης, οι μοναχοί συνέταξαν μια επιστολή «Προς την Αυτού Εξοχότητα τον Αρχικαγκελλάριον του ενδόξου Γερμανικού Κράτους Κύριον Αδόλφον Χίτλερ εις Βερολίνον», στην οποία του ζητούσαν να θέσει υπό την προστασία του το Άγιον Όρος.
Στην επιστολή, που υπέγραφαν 40 εκπρόσωποι των μονών, και η οποία κατέληγε με την ευχή: «Τον Βασιλέα των Βασιλευόντων και Κύριον των Κυριευόντων εξ όλης ψυχής και καρδίας ικετεύοντες, όπως επιδαψιλεύση τη Υμετέρα Εξοχότητι υγείαν και μακροημέρευσιν επ’ αγαθώ του ενδόξου Γερμανικού Έθνους», οι Αγιορείτες ζητούσαν, επίσης, την διατήρηση του ισχύοντος καθεστώτος  της αυτονόμου μοναχικής πολιτείας.
(Με αυτό το θέμα θα ασχοληθούμε στο δεύτερο μέρος του αφιερώματος)

ΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΤΩΝ ΓΕΡΜΑΝΩΝ

Ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και πρώην διοικητής του Αγίου Όρους Δημ. Γ. Τσάμης στο βιβλίο του «Άγιον Όρος, Προσέγγιση στην πρόσφατη ιστορία του» αναφέρεται αναλυτικά στην προσπάθεια αυτή των Γερμανών.
«Το ενδιαφέρον τους για τους θησαυρούς του Αγίου Όρους εκδηλώθηκε από τους πρώτους μήνες της Κατοχής», γράφει.
Σύμφωνα με γερμανικά έγγραφα η αποστολή είχε σκοπό τη μελέτη εγγράφων και χειρογράφων και τη φωτογράφηση των θησαυρών.
Τα συμπεράσματα της αποστολής και τα στοιχεία που θα συγκέντρωνε θα στέλνονταν σε Πανεπιστήμια της Γερμανίας.
Ο αντιστράτηγος Χάαρντε, Γερμανός στρατιωτικός διοικητής Θεσσαλονίκης  Αιγαίου, στην επιστολή του ανέφερε τα εξής για τον επικεφαλής της αποστολής:

«Ο καθηγητής κ. Ντέλγκερ, αρχηγός της ως άνω επιστημονικής επιχειρήσεως, δεν είναι άγνωστος εις τους Πατέρας του Αγίου Όρους και η προσωπικότης του παρέχει πάσαν ασφάλειαν διά την κατάλληλον και προσεκτικήν χρησιμοποίησιν των αρχαίων αντικειμένων.
Παρακαλούμεν όθεν του αγίους Πατέρας να παράσχουν εις τους προαναφερθέντας πάσαν ευκολίαν και κυρίως να επιτρέψουν εις τον κ. Ντέλγκερ να εργάζηται ο ίδιος μέσα εις τα αρχεία και τας βιβλιοθήκας των Μονών, ως και την τη οδηγία αυτού ελευθέραν φωτογράφησιν υπό των τεχνικών, προς εκτέλεσιν της εντολής των Ανωτάτων Στρατιωτικών Αρχών της Γερμανίας».
Ο καθηγητής Τσάμης σημειώνει για τον πραγματικό σκοπό της αποστολής υπό τον Ντέλγκερ: «Ο Γερμανός αντιστράτηγος αποσιωπά έντεχνα την αλήθεια και καλύπτεται πίσω από την επιστημονική φήμη του Ντέλγκερ, που ήταν γνωστός στους μοναχούς από επισκέψεις του στο Άγιον Όρος πριν από τον πόλεμο.
Στην πραγματικότητα η αποστολή αυτή δεν είχε οργανωθεί με πρωτοβουλία του Ντέλγκερ, αλλά από τη γερμανική υπηρεσία Einsatzstab Reinchsleiter Rosenberg f?r die besetzten Gebiete, που, όπως θα δούμε, το φθινόπωρο του 1943 επιχείρησε να απαγάγει τους θησαυρούς του Αγίου Όρους και ανέθεσε την αποστολή αυτή στο παράρτημά της στην Ελλάδα, το Sonderkommandos Griechenland».
Στη διάρκεια της παραμονής τους στο Άγιον Όρος ο Ντέλγκερ και οι φωτογράφοι του γερμανικού Στρατού που τον συνόδευαν έκαναν 1.900 λήψεις (χειρόγραφα, εικόνες, μικρογραφίες, κειμήλια κ.ά.) και όλα αυτά τα στοιχεία αποτέλεσαν τη βάση για το σχέδιο αρπαγής θησαυρών του Αγίου Όρους.
Τελικά η Einsatzstab Reinchsleiter Rosenberg προσπάθησε να υλοποιήσει το σχέδιο το φθινόπωρο του 1943 χωρίς όμως επιτυχία.
Ο καθηγητής Τσάμης γράφει για αυτή την επιχείρηση η οποία, όπως εκτιμά, μάλλον δεν προχώρησε λόγω της αρνητικής τροπής που είχαν αρχίσει να παίρνουν τα πράγματα για τους Γερμανούς.

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΑΞ ΜΕΡΤΕΝ

«Ο Μέρτεν (σ.σ. ο Μαξ Μέρτεν ήταν προϊστάμενος της Γερμανικής Διοικήσεως Μακεδονίας που συνελήφθη στα τέλη της δεκαετίας του ’50 ως εγκληματίας πολέμου κρατήθηκε στις φυλακές Αβέρωφ αλλά τελικά δεν δικάστηκε, γεγονός που προκάλεσε τότε τεράστιες αντιδράσεις) ισχυρίστηκε ότι με δική του υπόδειξη η Γερμανική Στρατιωτική Αστυνομία δεν επέτρεψε στον υπεύθυνο της Sonderstab Rosenberg την είσοδό του στο Άγιον Όρος και ότι με τον τρόπο αυτό ματαιώθηκαν τα σχέδια της υπηρεσίας αυτής.
Ο ισχυρισμός αυτός του Μέρτεν δεν είναι βέβαια πολύ πειστικός ούτε ήταν δυνατόν ένας διοικητικός αξιωματούχος να μην πειθαρχήσει σε διαταγές, που προέρχονταν από κεντρική υπηρεσία του Βερολίνου.
Προφανώς, θα μεσολάβησε κάτι άλλο, που σήμερα το αγνοούμε, και ίσως δεν θα ήταν άσχετο με την τροπή του πολέμου και ιδίως με τα προβλήματα που είχαν να αντιμετωπίσουν οι Γερμανοί στη Νοτιοανατολική Ευρώπη μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας.
Η τελευταία επίσημη επαφή της υπηρεσίας Rosenberg με το Άγιον Όρος έγινε στις 4 Νοεμβρίου 1943.
Με εντολή της επισκέφθηκε την Ιερά Κοινότητα στις Καρυές ο Γερμανός διοικητής Αγίου Όρους, Στένγκερ, ο αντισυνταγματάρχης Πφάνεστλ (Pfannestl), καθηγητής της ιατρικής σχολής του Αμβούργου, και ο καθηγητής Β. Έξαρχος, που εκτελούσε χρέη διερμηνέα.
Ο Στένγκερ εξέφρασε το μεγάλο ενδιαφέρον της υπηρεσίας Rosenberg για το Άγιον Όρος και την επιθυμία της να διαφωτίσει το γερμανικό και γενικά το ευρωπαϊκό κοινό για την πολιτιστική σημασία του Άθω. Τέλος πρόσφερε 22 αντίτυπα με τα πορίσματα της επιστημονικής αποστολής της ομάδας του καθηγητή Ντέλγκερ».
Άλλοι ερευνητές υποστηρίζουν πως οι Γερμανοί προσπάθησαν να αρπάξουν τους θησαυρούς με το πρόσχημα της προστασίας τους από τυχόν συγκρούσεις. Όμως οι μοναχοί κατάφεραν να αφήσουν το Άγιον Όρος μακριά από τις συγκρούσεις κι έτσι δεν υπήρχε η «δικαιολογία» για να μεταφέρουν οι Γερμανοί τους θησαυρούς και τελικά να τους αρπάξουν.

Πηγές:
Δημήτριος Γ. Τσάμης: «Η απόπειρα απαγωγής των θησαυρών του Αγίου Όρους από τους Γερμανούς το 1943». Στο: Διακονία, Αφιέρωμα στη μνήμη Βασιλείου Στογιάννου. Θεσσαλονίκη 1988.

Υποδοχή της αποστολής με γλυκό, κρύο νερό και ούζο. Αριστερά ο καθηγητής Ντέλγκερ.

 


Ο καθηγητής Ντέλγκερ.

Πίσω από όλη αυτή την ιστορία κλοπής των θησαυρών του Αγίου Όρους βρίσκεται ο Alfred Rosenberg (1893-1946), ο δημιουργός της Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg (ERR), που στόχο είχε την ληστεία των πολιτιστικών μνημείων των κατεχομένων από τους γερμανούς χωρών.

Ναζί επιστήμονες με μοναχούς

Avatar
Ο Πάρις Καρβουνόπουλος είναι δημοσιογράφος από το 1986. Από το 1993 καλύπτει το ρεπορτάζ του ΥΠΕΘΑ. Εργάστηκε στον ΑΝΤΕΝΝΑ από το 1991 ως το 2015. Επικεφαλής της ιστοσελίδας Onalert.gr από το 2010 ως τον Ιανουάριο του 2016. Σήμερα είναι στρατιωτικός συντάκτης της Real News και συνεργάτης του Reuters . Επικεφαλής του Militaire.gr από τις 29 Φεβρουαρίου 2016